foto: Evgeny Atamanenko/shutterstock.com

Mówi się, że ciąża jest stanem “błogosławionym”, ale i w tym stanie zdarzają się choroby. W takich przypadkach należy konsultować z lekarzem każdą decyzję, bowiem nawet niewinny lek przeciw sezonowej infekcji może działać niekorzystnie na rozwój dziecka.

Chociaż dzieci rodzą się codziennie, ogólna wiedza ludzi na temat farmaceutyków możliwych do stosowania w czasie ciąży jest zaskakująco niska. Dotyczy to nie tylko tych terenów na świecie, gdzie dostęp do opieki medycznej jest ograniczony, ale także krajów rozwiniętych o pełnym dostępie do informacji.

Istnieje pewne wytłumaczenie tego zjawiska – otóż leki przechodzą przed dopuszczeniem do obrotu kolejne etapy badań klinicznych, między innymi z udziałem ludzi. Nigdy jednak, z oczywistych względów, nie uczestniczą w nich kobiety ciężarne. Stąd brak danych na temat dokładnych reakcji organizmów matki i płodu na określone substancje farmakologiczne.

Lista opracowana przez FDA

Dostrzegając zapotrzebowanie na tego rodzaju wiedzę, Amerykańska Agencja ds. Żywności i Leków (FDA) postanowiła jednak stworzyć klasyfikację lekarstw pokazującą, jakie środki na pewno nie zaszkodzą dziecku, a jakich należy unikać. Opracowane przez specjalistów z FDA kategorie zostały zatwierdzone już w wielu krajach na świecie. Słuszność takiego podziału uznała również Polska. Zgodnie z nim wszystkie dostępne na rynku leki zostały zaszeregowane do pięciu grup – od całkowicie bezpiecznej do działającej toksycznie na dziecko.

Kategoria A

Środki umieszczone w tej kategorii nie wywierają negatywnego wpływu na rozwój płodu, jednak pod żadnym pozorem nie wolno ich nadużywać. Ta zasada obowiązuje wobec wszystkich substancji i pokarmów spożywanych w czasie ciąży. Do prawidłowego rozwoju dziecka potrzebna jest zrównoważona i dobrze zbilansowana dieta.

Do bezpiecznej kategorii A zaliczono preparaty ziołowe takie, jak środki z wyciągiem z żurawiny przeznaczone do odkażania dróg moczowych, ziołowe syropy, kwas foliowy, suplementy diety z magnezem i wapniem, a także zalecane dawki witaminy D i E. W zestawieniu tym znajdują się również witaminy z grupy B, witamina C oraz środki zobojętniające kwas żołądkowy na bazie węglanów wapnia i magnezu. Nie zaszkodzą także czopki i maści na hemoroidy zawierające wyciąg z drożdży lub olej z wątroby rekina.

Kategoria B

Kolejna kategoria obejmuje farmaceutyki, które są bezpieczne w zależności od tego, w którym okresie ciąży są podawane. Większość środków na liście jest dopuszczalna w drugim i trzecim trymestrze, ale nie w pierwszym.

Do grupy tej przypisane są liczne środki przeciwbólowe. W pierwszym i drugim trymestrze można przyjmować – oczywiście z umiarem – niesteroidowe leki przeciwzapalne takie, jak ibuprofen, ketoprofen czy naproksen. W trzecim trymestrze można zażywać też paracetamol oraz w minimalnych dawkach opioidowe leki przeciwbólowe takie, jak morfina.

Drugą ważną pozycją na liście są antybiotyki – tych absolutnie nie można przyjmować w pierwszym trymestrze, chyba że infekcja zagraża życiu matki. Dopuszczalne jest jednak przejście antybiotykoterapii w drugim i trzecim trymestrze – wtedy stosuje się zwykle penicylinę lub cefalosporyny. Podobnie wygląda sytuacja z lekami przeciwgrzybicznymi takimi jak nystatyna, natamycyna, klotrimazol i terbinafina.

Z kolei syntetyczne leki chemioterapeutyczne – metronidazol oraz inne pochodnenitrofuranu są możliwe do zastosowania, ale tylko w pierwszym trymestrze – w kolejnych są już potencjalnie szkodliwe dla dziecka.

Na liście znajdują się również małe dawki witaminy A, leki przeciwalergiczne i antyhistaminowe, jak cetyryzyna i loratadyna, leki przeciwko schorzeniom układu pokarmowego, jak loperamid, cymetydyna i sukralfat, a także leki przeciwpasożytnicze, jak niklozamid i prazykwantel – wykorzystywane głównie w przypadku stwierdzenia obecności tasiemca.

Wszelkie decyzje o stosowaniu któregokolwiek z preparatów należy konsultować najpierw z lekarzem prowadzącym ciążę.

Kategoria C

Środki zaliczane do tej grupy mogą być stosowane jedynie w sytuacjach, kiedy korzyści z leczenia matki są wyższe niż ryzyko negatywnego wpływu na dziecko. Lekarstwa te w badaniach na zwierzętach powodowały ciężkie uszkodzenia, a nawet śmierć płodów. Nie ma jednak podobnych danych dotyczących stosowania u ciężarnych kobiet. Do tej kategorii należą:

  • środki przeciwgorączkowe, jak metamizol sodowy;
  • opioidowe leki przeciwbólowe, jak tramadol i pentazocyna;
  • leki przeciwhistaminowe, jak klemastyna;
  • leki hipotensyjne, jak metyldopa i hydralazyna;
  • inhibitory konwertazy angiotensyny;
  • leki przeciwarytmiczne, jak adenozyna, digoksyna, prokainamid i werapamil;
  • neuroleptyki w rodzaju chloropromazyny, promazyny i perfenazyny;
  • leki przeciwpadaczkowe, jak gabapentyna i lamotrygina;
  • antybiotyki takie, jak klarytromycyna i spiramycyna;
  • aminoglikozydy – gentamycyna;
  • chinoliny – na przykład cinoksacyna, kwas nalidyksowy lub kwas pipemidowy;
  • leki przeciwgrzybicze, jak gryzeofulwina, flukonazol, flucytozyna, ketokonazol i mikonazol;
  • leki przeciwpasożytnicze – chlorochina, lewamizol, pyrantel, mepakryna, niridazol oraz mebendazol;
  • witaminy takie jak E, K C, a także witaminy z grupy B w większych dawkach.

Kategoria D

To lekarstwa, których podanie ponad wszelką wątpliwość wpływa negatywnie na rozwój dziecka. Efekt ten został potwierdzony w badaniach klinicznych na ludziach. Zastosowanie tych preparatów podczas ciąży jest uzasadnione wyłącznie, gdy choroba zagraża życiu matki, a także kiedy leki z wcześniejszych kategorii nie skutkują bądź nie można ich przepisać z innych powodów (np. alergicznych). Wśród substancji z grupy D znajdują się:

  • antybiotyki takie jak chloramfenikol, karbapenemy, aminoglikozydy i tetracykliny;
  • syntetyczne chemioterapeutyki, jak fluorochinolony i sulfonamidy;
  • kwas acetylosalicylowy – w całym okresie ciąży, a w trzecim trymestrze także ibuprofen, ketoprofen i naproksen.
  • duże dawki opioidowych leków przeciwbólowych takich, jak morfina i jej pochodne;
  • leki nasenne takie, jak pochodne kwasu barbiturowego i benzodiazepiny;
  • leki antyarytmiczne, jak amiodaron;
  • inhibitory konwertazy angiotensyny, jak enalapril, kaptopril i peryndopril;
  • leki przeciwpadaczkowe, jak kwas walproinowy, fenytoina, klonazepam oraz karbamazepina;
  • tyreostatyki, jak propylotiouracyl i tiamazol;
  • leki przeciwzakrzepowe stanowiące pochodne kumaryny.

Kategoria X

Ostatnia grupa to środki o udokumentowanym działaniu toksycznym na rozwój dziecka. Ryzyko uszkodzeń płodu w wyniku ich podania znacznie przewyższa jakiekolwiek pozytywne efekty leczenia u matki. Nie tylko są one całkowicie zakazane w terapiach kobiet ciężarnych, ale także w leczeniu kobiet, które dopiero planują powiększyć rodzinę. Do tego rodzaju preparatów zalicza się:

  • leki przeciwzakrzepowe takie, jak pochodne kumaryny;
  • leki przeciwtarczycowe, jak jod promieniotwórczy I-131 oraz metylotiouracyl;
  • leki nasenne, jak talidomid oraz pochodne krótko działające benzodiazepiny;
  • antybiotyki – na przykład polipeptydowe po podaniu parenteralnym, jak kolistyna i polimyksyna B;
  • niektóre leki przeciwnowotworowe, między innymi metotreksat;
  • inhibitory zasad pirymidynowych, jak leflunomid;
  • duże dawki witaminy D;
  • duże dawki witaminy A oraz jej pochodnych retinoidów takich, jak izotretynoina oraz etretinat. Uwaga: od czasu przebycia kuracji z wykorzystaniem tych substancji powinno się odczekać z zajściem w ciąże przez okres od czterech miesięcy nawet do dwóch lat.

Lekarze podkreślają, że każda substancja w nadmiarze potrafi zaszkodzić rozwojowi

płodu. Tymczasem zdarzają się przypadki, w których młode mamy przedawkowują witaminy, wierząc, że dostarczają w ten sposób dziecku cennych wartości odżywczych. Dotyczy to szczególnie kwasu foliowego, który jest ogólnie zalecany kobietom w ciąży.

Dlatego wszelkie autorytety podkreślają na każdym kroku, że pierwszym złotym doradcą w tym delikatnym stanie jest zdrowy umiar, natomiast drugim – lekarz, który powinien ostatecznie decydować, w jaki sposób może leczyć się dana pacjentka. Nie zaszkodzi też dodatkowo uważnie czytać ulotki dołączone do lekarstw.