foto: cunaplus/shuttertock.com

Inspiracją do powstania tego tekstu była rozmowa z Panią Hanią, technikiem farmaceutycznym z wieloletnim doświadczeniem z apteki, w której pracuję, która zauważywszy na twarzy pacjentki niepokojąco wyglądające znamię, zachęciła ją do konsultacji z lekarzem. Był to czerniak we wczesnym stadium. Pacjentka jeszcze wielokrotnie wracała do Pani Hani, mówiąc, że zawdzięcza jej życie. Apteka jest często pierwszym, specjalistycznym miejscem, gdzie pacjenci kierują się po poradę. I nawet tematy onkologiczne, które tak bardzo rzadko pojawiają się w naszej praktyce aptecznej, nagle mogą stać się nam jednak bardzo bliskie. Jak pokazuje powyższy przykład – warto byśmy stale poszerzali swoją wiedzę, by służyć pacjentom pomocą.

Nowotwór złośliwy skóry

Według danych co roku w Polsce odnotowuje się około 2500 – 3000 nowych zachorowań na czerniaka. Na skuteczność leczenia tego nowotworu ma wpływ moment, w którym zostanie zdiagnozowany. Dlatego tak istotne jest, by pacjenci systematycznie kontrolowali swoje znamiona u lekarza. Czerniak może bowiem powstać z istniejącego już znamienia (będącego skupiskiem melanocytów) bądź pojawić się jako zupełnie nowa zmiana na skórze. Szczególną uwagę powinny zwrócić: ewolucja wielkości oraz zabarwienia, asymetria (zmiana „wylewa” się z jednej strony), poszarpane brzegi, niejednolity kolor (czerwony, czarny), duży rozmiar (powyżej 6 mm), a także pojawiające się swędzenie czy krwawienie. Wykrycie czerniaka we wczesnym jego stadium wymaga corocznej kontroli dermatologicznej, obejmującej dokładną obserwację skóry także w miejscach trudno dostępnych. Bo mimo iż czerniak najczęściej pojawia się na skórze pleców i kończyn dolnych, to tak naprawdę może wystąpić i w przestrzeniach międzypalcowych, i w okolicach narządów płciowych, odbytu, ust, nosa czy nawet gałki ocznej. Czerniak może pojawić się w każdym wieku, niezależnie od płci, koloru skóry czy ekspozycji na promienie słoneczne. Zostały jednak określone czynniki, które mogą zwiększać ryzyko zachorowań:

  • wiek między 50 a 64 rokiem życia,
  • jasna karnacja, jasne lub rude włosy, niebieskie oczy, skłonność do oparzeń słonecznych,
  • duża ilość znamion barwnikowych na ciele,
  • oparzenia słoneczne (szczególnie w okresie dzieciństwa) oraz częsta ekspozycja na promieniowanie UV (np. korzystanie z solarium, praca na zewnątrz, częste opalanie),
  • wcześniejsze zachorowania na czerniaka i inne nowotwory skóry oraz występowanie czerniaka w rodzinie.

Stadia czerniaka i leczenie

Postępowanie lecznicze i szansa na wyleczenie związane są bezpośrednio ze stadium, w którym zostaje zdiagnozowana choroba. Oczywiście im wcześniej to nastąpi, tym dla pacjenta lepiej. W przypadku wczesnej diagnozy zazwyczaj wystarcza postępowanie chirurgiczne, pozwalające na wyleczenie ok. 80% pacjentów. Wyróżnia się pięć stadiów czerniaka:

  1. komórki czerniaka są obecne tylko w naskórku – stosuje się leczenie operacyjne z wycięciem marginesu zdrowej tkanki;
  2. komórki czerniaka wnikają maksymalnie 1 mm w głąb skóry przy owrzodzeniu powierzchni lub 2 mm bez przerwanej ciągłości skóry – wycinana jest zmiana z zapasem zdrowej tkanki; w niektórych przypadkach usuwane są także okoliczne węzły chłonne, w celu wykluczenia przerzutów (w trakcie operacji przeprowadza się tzw. biopsję węzła wartowniczego);
  3. komórki czerniaka wnikają w głębsze warstwy skóry na więcej niż 2 mm przy braku owrzodzenia i 1 – 2 mm przy przerwaniu ciągłości skóry – leczenie chirurgiczne obejmuje usunięcie zmiany wraz ze zdrową tkanka oraz okolicznych węzłów chłonnych;
  4. komórki czerniaka mogą wnikać na każdą głębokość skóry, są też obecne w węzłach chłonnych – postępowanie jak wyżej a dodatkowo leczenie ogólnoustrojowe lub radioterapia;
  5. komórki czerniaka są już obecne w różnych organach wewnętrznych – stosuje się leczenie ogólnoustrojowe: terapię celowaną (jeśli u pacjenta stwierdzona zostanie mutacja genu BRAF podawany jest inhibitor BRAF, hamujący namnażanie czerniaka – dabrafenib oraz inhibitor białka MEK, powstającego pod wpływem białka BRAF – trametynib), immunoterapię (ipilimumab, niwolumab, pembrolizumab)  lub chemioterapię.

Podczas leczenia czerniaka bardzo istotne jest właściwe odżywianie, które może pomóc zmniejszyć ryzyko powikłań pooperacyjnych, złagodzić skutki chemioterapii i wspomóc organizm w walce z chorobą. Warto też by zarówno pacjent, jak i jego rodzina otrzymali odpowiednie wsparcie psychologiczne. Po zakończeniu leczenia przez około 5 -10 lat pacjent pozostaje pod stałą kontrolą specjalistów.

Profilaktyka

Często ostatnio słychać w mediach o przypadkach podobnych do tego z mojej apteki. Ktoś zauważa niepokojące znamię na ciele innej osoby (np. na zdjęciu w mediach społecznościowych), zwraca na to uwagę, a po konsultacji lekarskiej okazuje się, że ta zmiana to właśnie czerniak. Najważniejsza jest świadomość. Zachęcajmy pacjentów do regularnego oglądania swoich znamion i zwracania uwagi na tzw. ABCDE czerniaka: A – asymetria, B – brzegi poszarpane, nierówne, C – czerwone, czarne, niejednolite w kolorze, D – duży rozmiar, E – ewolucja, czyli zmiany zachodzące w znamieniu. Jeśli pacjent zauważy coś niepokojącego koniecznie powinien zwrócić się do lekarza. Warto też unikać promieniowania UV (np. solariów), a  korzystając z kąpieli słonecznych zawsze stosować odpowiednio dobrane kremy z filtrami. Czerniak to jeszcze nie wyrok. Im wcześniej zdiagnozowany, tym większa szansa na wyleczenie.

mgr farm. Anna Skórka

Bibliografia:

  1. http://www.akademiaczerniaka.pl/
  2. http://www.ema.europa.eu/docs/pl_PL/document_library/EPAR_-_Product_Information/human/002213/WC500109299.pdf
  3. https://ec.europa.eu/health/documents/community-register/2016/20160818135470/anx_135470_pl.pdf
  4. https://ec.europa.eu/health/documents/community-register/2015/20150619132099/anx_132099_pl.pdf
  5. http://www.ema.europa.eu/docs/pl_PL/document_library/EPAR_-_Product_Information/human/002604/WC500149671.pdf
  6. http://www.leki-informacje.pl/content/mekinist