foto: liza54500/shutterstock.com

Zespół suchego oka (ZSO) jest jednym z najczęściej występujących schorzeń okulistycznych, z którymi pacjenci zgłaszają się do apteki. Skarżą się na uczucie suchości, pieczenie, kłucie pod powiekami, nadmierne łzawienie, zaburzenia ostrości widzenia. Dolegliwości te utrudniają normalne funkcjonowanie, zaburzają aktywność zawodową (szczególnie jeśli jest związana z pracą przy komputerze). Pacjenci oczekują preparatów, które szybko zniosą dolegliwości i przyniosą zmęczonym oczom odczuwalną ulgę.

ZSO w teorii

W 2007 roku eksperci w dziedzinie okulistyki opracowali definicję tej jednostki chorobowej, uznając, że ZSO to wieloczynnikowa choroba łez i powierzchni gałki ocznej, manifestująca się objawami dyskomfortu, zaburzeniami widzenia i niestabilnością powierzchni filmu łzowego z następczym uszkodzeniem powierzchni oka; towarzyszy mu wzrost osmolarności płynu łzowego i proces zapalny gałki ocznej. Zbyt słabe nawilżenie powierzchni oka powoduje złuszczanie nabłonka rogówki i spojówki, zaburzenia bariery immunologicznej, rozwój podrażnień, zakażeń i stanów zapalnych. Pacjenci odczuwają wówczas piasek pod powiekami, oczy są zaczerwienione, łzawią, pieką, ale może pojawić się również ból głowy, zaburzenie ostrości widzenia, senność, zmęczenie.

Film łzowy

Bezpośrednią przyczyną ZSO może być niedostateczne wydzielanie filmu łzowego, nieprawidłowy jego skład lub nadmierne parowanie. Film łzowy jest dosyć złożoną strukturą, zbudowaną z trzech warstw:

  • zewnętrznej – tłuszczowej, cienkiej warstwy, w skład której wchodzą estry cholesterolu i woski estrowe produkowane przez gruczoły Meiboma; jej zadaniem jest natłuszczanie oka oraz zmniejszenie tarcia powiek o gałkę oczną;
  • środkowej – wodnistej, składającej się z wody, białek i soli mineralnych; rozpuszczone są tu również substancje antybakteryjne, chroniące przed zakażeniem; wydzielana przez gruczoł łzowy;
  • wewnętrznej – śluzowej, w skład tej najbliższej oku warstwie wchodzi przede wszystkim mucyna – glikoproteina zapewniająca utrzymanie całego filmu łzowego na powierzchni gałki ocznej; tę warstwę tworzą komórki kubkowe oraz gruczoły Molla i Krase’a.

Tylko prawidłowa budowa, skład i ułożenie warstw pozwala na zachowanie optymalnego poziomu nawilżenia, odżywienia i ochrony oka przed zakażeniami.

Przyczyny ZSO

Przyczyny powstania ZSO można podzielić na endogenne i środowiskowe. Pojawienie się dolegliwości może być uwarunkowane genetycznie, mieć związek z chorobami (np. nadczynnością tarczycy, stanami zapalnymi gruczołu tarczowego, wolem guzowatym tarczycy, zespołem Sjögrena, białaczką, mononukleozą zakaźną, AIDS, schorzeniami neurologicznymi, takimi jak porażenie nerwu twarzowego, uszkodzenie VII nerwu czaszkowego), być odpowiedzią oka na niesprzyjające otoczenie (praca przy komputerze, suche powietrze, dym papierosowy, klimatyzację). Można wyróżnić trzy postaci choroby:

  • niedobór warstwy wodnej – stanowi 80% wszystkich przypadków ZSO – pojawia się m. in. w zespole Sjögrena, stanach zapalnych gruczołu łzowego, przy spadku odruchowego wydzielania łez;
  • niedobór warstwy śluzowej – najczęściej pojawia się w niedoborze witaminy A, oparzeniach chemicznych, przewlekłych bakteryjnych i alergicznych zapaleniach spojówek, podczas stosowania β – brokerów czy preparatów hamujących owulację;
  • niedobór warstwy lipidowej – związane przede wszystkim z przewlekłym stanem zapalnym gruczołów Meiboma, zapaleniem brzegów powiek, trądzikiem różowatym, łojotokowym zapaleniem skóry, zaburzeniami mrugania, w gorącym i suchym klimacie.

Jak pomóc pacjentom

Niezależnie od09 rodzaju ZSO zastosowane leczenie ma na celu zmniejszenie dolegliwości, jakie odczuwa pacjent. Jeżeli pacjent czuje „piasek pod powiekami” dłuższy czas warto skonsultować się z okulistą – być może ZSO ma swój początek w chorobie, która rozwija się w organizmie pacjenta i dobrze byłoby ją zdiagnozować i leczyć (np. choroby tarczycy). Doraźne postępowanie obejmuje:

  • przemywanie oczu roztworem soli fizjologicznej – szczególnie poranne, by po nocy usunąć złuszczone komórki, pozostałości maści czy gęstych żeli stosowanych przed pójściem spać
  • nawilżanie oczu roztworami sztucznych łez bez konserwantów (ich dodatek może podrażniać oko); krople powinny być stosowane tak często, jak tylko pacjent potrzebuje i odpowiednio wcześnie, zanim nastąpi odczucie ciała obcego pod powiekami
  • stosowanie na noc ocznej maści z witaminą A
  • leczenie wspomagające obejmuje zwiększenie w diecie ilości NNKT (tłuste ryby morskie, orzechy, olej rzepakowy, oliwa z oliwek), ewentualnie jeśli nie jest to możliwe – suplementację doustnymi preparatami z kwasami omega-3
  • poprawa warunków pracy – dbałość o właściwe nawilżenie powietrza, unikanie kurzu, dymu tytoniowego, właściwa higiena pracy przed komputerem (noszenie okularów z odpowiednimi szkłami, dbanie o momenty odpoczynku dla oczu, ćwiczenie mięśni odpowiedzialnych za ruchy gałek ocznych, itp.)

Przy nasilonych dolegliwościach okulista może zaproponować pacjentowi leczenie ZSO sztucznymi łzami wytwarzanymi z własnej surowicy pacjenta (czyli z płynnej frakcji krwi pozbawionej krwinek, płytek krwi, fibrynogenu, czynników krzepnięcia; w 91% składa się z wody. 7% stanowią białka – albuminy i globuliny, a 2% hormony i elektrolity). Preparaty surowicy – autologiczne sztuczne łzy są bezpieczne i skutecznie nawilżają i regenerują.

Na aptecznych półkach jest całe mnóstwo różnorodnych preparatów stosowanych w ZSO. Ważne by pomóc pacjentom wybrać ten, który skutecznie zniesie dolegliwości.

c.d.n.

mgr farm. Anna Skórka

Bibliografia:

  1. „Kliniczna farmakologia okulistyczna”, red. Marek E. Prost; Edra Urban, Wrocław 2016, wyd. II
  2. http://fpn.sum.edu.pl/archiwum/publikacje/2007/publikacja4_nr2_2007.pdf
  3. Karolina Janik, Jolanta Antoniewicz-Papis, Ryszard Pogłód, Magdalena Łętowska: „Zespół „suchego oka” — możliwości leczenia z wykorzystaniem autologicznych „sztucznych łez”;
  4. Journal of Transfusion Medicine 2013, tom 6, nr 2, 60–65