foto: Jaksuthep Teekul/shutterstock.com

Pacjenci nagminnie mylą te dwie jednostki chorobowe, albo wręcz uważają, że to jedno i to samo schorzenie. Tymczasem afty i pleśniawki mają zupełnie inną etiologię, wymagają innego leczenia. Mogą być objawem różnych chorób albo wskazywać na niewłaściwą higienę jamy ustnej.

Afty – bolesne nadżerki

Gdy pacjenci skarżą się na bolesne zmiany w jamie ustnej, występujące pojedynczo lub mnogo (zazwyczaj obserwuje się 1-5 zmian), o średnicy 1 mm – 2 cm (choć najczęściej nie przekraczają 5 mm), pokryte białym nalotem (włóknikowatym), otoczone zapalna obwódką, z wysokim prawdopodobieństwem możemy zdiagnozować afty. Są to zmiany o charakterze nadżerek i owrzodzeń. Pojawiają się na wewnętrznej powierzchni policzków, wargach, dnie jamy ustnej, u podstawy języka. Ich bolesność ogranicza prawidłowe funkcjonowanie jamy ustnej: spożywanie posiłków, mówienie. Najczęściej pojawiają się w przedziale wiekowym 20-40 lat, choć mogą wystąpić w każdym wieku; częściej dotykają kobiet. Czasami aftom towarzyszy powiększenie i bolesność okolicznych węzłów chłonnych. Etiologia choroby nie jest do końca poznana. Wskazuje się na uwarunkowanie genetyczne oraz związek z zaburzeniami odpowiedzi immunologicznej. Afty mają bardzo często charakter nawrotowy.

Czynniki predysponujące do wystąpienia aft:

  • nieodpowiednia higiena jamy ustnej – w tym używanie twardych, mogących wywoływać mechaniczne uszkodzenia szczoteczek do zębów, zbyt rzadka wymiana szczoteczek, spożywanie posiłków brudnymi dłońmi lub nieumytymi sztućcami, jedzenie niemytych owoców i warzyw, obgryzanie paznokci, gryzienie długopisów, ołówków;
  • choroby zębów;
  • urazy mechaniczne związane z zabiegami stomatologicznymi oraz noszeniem źle dopasowanych protez;
  • zmęczenie i długotrwały stres;
  • alergie kontaktowe – w tym uczulenie na składniki past i płynów do higieny jamy ustnej;
  • niewłaściwa dieta;
  • zmiany poziomu hormonów, np. przed miesiączką.

Afty mogą pojawić się w przebiegu takich chorób jak: celiakia, niedobory witamin i składników mineralnych (głównie kwasu foliowego, witaminy B12 i żelaza), choroba Leśniowskiego – Crohna, zaburzenia wchłaniania, choroby pasożytnicze przewodu pokarmowego, wrzodziejące zapalenie jelit, alergie pokarmowe. Afty ustępują samoistnie w ciągu 1-4 tygodni. Jeśli średnica zmiany przekraczają 1 cm, po wygojeniu mogą pozostać blizny.

Afty – rady dla pacjentów:

  • jeżeli aftom towarzyszy gorączka albo nadżerki są duże i liczne – konieczna jest konsultacja lekarska (objawy te mogą towarzyszyć takim chorobom, jak: opryszczkowe zapalenie dziąseł i jamy ustnej, infekcja wirusem Coxackie, pryszczyca u ludzi, nowotwory, choroby autoimmunologiczne);
  • jamę ustna warto płukać roztworami o działaniu antyseptycznym (chlorhrksydyna, połączenie dichlorowodorku oktenidyny i alkoholu fenoksyetylowego), analgetycznym (benzydamina, diklofenak) oraz ziołowymi wyciągami na bazie szałwii i rumianku;
  • zmiany można smarować żelem z chlorheksydyną lub salicylanem choliny, które działają odpowiednio odkażająco oraz przeciwzapalnie i przeciwbólowo;
  • stosowanie preparatów na bazie poliwinylopirolidonu powoduje powstanie ochronnego filmu, który odizolowuje zmianę od czynników drażniących oraz tworzy korzystne środowisko gojenia aft;
  • pasta z bezbiałkowym dializatem krwi cielęcej oraz polidokanolem przyspiesza regeneracje tkanek, łagodzi ból, izoluje zmiany;
  • można sięgać po pastylki do ssania, stosowane zwyczajowo w łagodzeniu bólu gardła, działające przeciwzapalnie, przeciwbólowo, odkażająco i miejscowo znieczulająco;
  • warto, by pacjenci zrezygnowali z pokarmów i napojów, które podrażniają istniejące zmiany: kwaśnych, ostrych, twardych, słonych;
  • w miarę możliwości należy unikać stresu oraz papierosów i alkoholu;
  • przy zmianach nawrotowych z zalecenia lekarza podaje się GKS oraz pranobeks inozyny.

Pleśniawki – zmiany grzybicze

Jeśli zmiany w jamie ustnej są niebolesne, pokrywa je biały lub żółtawy nalot o wyglądzie zsiadłego mleka, który łatwo usunąć (błona śluzowa pozostaje wówczas zaczerwieniona, może krwawić), pacjent ma pleśniawki. Nazwa ta określa grzybicze zapalenie jamy ustnej, czyli kandydozę. Czynnikiem etiologicznym choroby jest zazwyczaj Candida albicans.

Czynniki predysponujące do wystąpienia pleśniawek:

  • choroby przebiegające z zaburzeniami odporności organizmu (AIDS, choroby nowotworowe);
  • cukrzyca;
  • niedoczynność tarczycy;
  • niedobory żelaza i kwasu foliowego;
  • przyjmowanie leków: antybiotyków, wziewnych glikokortykosteroidów (niezgodnie z zaleceniami)
  • uszkodzenia błony śluzowej jamy ustnej, jako rezultat niewłaściwej higieny, stosowania źle dopasowanych protez, zabiegów stomatologicznych.

Pleśniawki – rady dla pacjentów:

  • zmiany zazwyczaj wymagają konsultacji lekarskiej i leczenia preparatami przeciwgrzybicznymi – miejscowo podawana jest nystatyna w postaci zawiesiny do pędzlowania lub żel z mikonazolem; czasami konieczne jest podanie leków doustnych , a w skrajnych przypadkach, gdy stosowane leczenie nie jest skuteczne – preparatów dożylnych;
  • konieczne jest utrzymanie właściwej higieny jamy ustnej;
  • wspomagająco warto stosować płukanki z chlorheksydyną (także: żel lub tabletki do ssania), wyciągi roślinne (rumianek, szałwia, kora dębu), pędzlować roztworem tetraboranu sodu (nie należy stosować go u dzieci!!!);
  • przeciwgrzybiczne działanie wykazują tabletki do ssania z chlorchinaldolem;
  • ponieważ pleśniawkom towarzyszy często suchość w jamie ustnej, warto zadbać o prawidłowe wydzielanie śliny – można ssać ziołowe tabletki bądź stosować aerozole do jamy ustnej o działaniu nawilżającym i regenerującym śluzówkę;
  • konieczna jest odpowiednia higiena, by zapobiec zachorowaniom innych osób z otoczenia – własne sztućce, własne przybory toaletowe, nieoblizywanie łyżeczek podczas karmienia dzieci (niestety ta praktyka jest wciąż częsta wśród matek);
  • w przypadku stosowania wziewnych GKS, po inhalacji należy przepłukać jamę ustną wodą, umyć zęby.

Nauczmy pacjentów rozróżniać zmiany w jamie ustnej, by zastosować odpowiednie leczenie i skuteczna profilaktykę.

mgr farm. Anna Skórka

Bibliografia:

  1. http://www.czytelniamedyczna.pl/2044,grzybica-jamy-ustnej-diagnostyka-i-leczenie.html
  2. http://www.nstomatologia.pl/wp-content/uploads/2014/10/ns_2011_035-038.pdf
  3. Lennecke K., Hagel K., Przondziono K.: „Opieka farmaceutyczna w samoleczeniu wybranych chorób”, MedPharm, 2016