foto: Vita Sun/shutterstock.com

Pierwszym specjalistą, do którego zgłasza się pacjent z bólem, jest zazwyczaj farmaceuta. W ciągu ostatnich kilku lat zwiększyła się grupa leków analgetycznych dostępnych bez recepty. Wraz z możliwością skutecznego leczenia silniejszego bólu, bez konieczności wizyty u lekarza, pojawił się problem działań niepożądanych oraz nadużywania preparatów przeciwbólowych przez pacjentów. Wybór odpowiedniego leku nie powinien być przypadkowy. Pacjent nie powinien kierować się reklamą. Naszą rolą jest przeprowadzenie wywiadu farmaceutycznego i dobranie preparatu skutecznego i bezpiecznego, dla danego pacjenta oraz edukacja, by pacjent sam potrafił wybrać odpowiedni dla siebie lek przeciwbólowy.

Analgetyki nieopioidowe OTC

Nieopioidowe leki przeciwbólowe, dostępne bez recepty, możemy podzielić na dwie grupy –NLPZ (ibuprofen, kwas acetylosalicylowy, deksketoprofen, naproksen, diklofenak, meloksikam) oraz leki przeciwbólowe i przeciwgorączkowe, które w dawkach terapeutycznych nie hamują wystarczająco procesów zapalnych (paracetamol, metamizol). Ze względu na siłę działania przeciwbólowego NLPZ możemy podzielić na grupy:

Słabe NLPZ o krótkim okresie półtrwania

Ibuprofen (Ibum, Ibupar, Ibuprom)– wskazany w bólach o różnej etiologii, o natężeniu słabym do umiarkowanego: bóle głowy, zębów, mięśni, bóle kostne, stawowe, nerwobóle, bóle migrenowe, bolesne miesiączki, gorączka; zalecany w dawkach 200-400 mg co 4-6 h, maksymalna dawka dobowa to 1200 mg; działanie rozpoczyna się po 30 min.; badania wykazały, że daje najmniejsze ryzyko ciężkich żołądkowo-jelitowych działań niepożądanych, spośród tradycyjnych NLPZ

Kwas acetylosalicylowy (Polopiryna, Aspirin Pro)– zalecany w dawkach jednorazowych 500-1000 mg, dawkę można powtórzyć po 4 h; maksymalna dawka dobowa to 3 g; przeciwwskazaniem jest choroba wrzodowa oraz astma; należy pamiętać także, by nie podawać go dzieciom, ze względu na możliwy zespół Reye’a

NLPZ o umiarkowanej sile działania i pośrednim okresie półtrwania

Naproksen (Aleve, Anapran-neo, Nalgesin Mini, Naxii)– w preparatach OTC występuje w postaci soli sodowej, w dawce 220 mg; zalecany w bólach głowy, zębów, pleców, mięśni, stawów, w bolesnych miesiączkach, gorączce i przeziębieniu; zaleca się rozpoczęcie kuracji 2 tabletkami, potem po 12h – 1 tabletka, można stosować także od początku 1 tabl. co 6-8 h; maksymalnie 3 na dobę; bez konsultacji z lekarzem można leczyć ból przez 10 a gorączkę przez 3 dni

Silne NLPZ o krótkim okresie półtrwania

Diklofenak (Voltaren) – w preparatach OTC jako diklofenak potasowy, w dawkach 12.5 oraz 25 mg; wskazany w bólach mięśni, bólach reumatycznych, głowy, zęba, w ostrym bólu okolicy lędźwiowo-krzyżowej, silnych bólach menstruacyjnych, w grypie, przeziębieniu, w bólu gardła; zazwyczaj pierwsza dawka to 25 mg, a potem 12.5-25 mg co 4-6 h, maksymalnie 75 mg na dobę; przeciwbólowo, bez konsultacji z lekarzem stosuje się przez 5, a w gorączce przez 3 dni; dla pacjentów powyżej 14 r. ż.;  lek należy przyjmować przed posiłkiem

Deksketoprofen (Dexak tabletki, Dexak SL – granulat do rozpuszczenia) – enancjomer ketoprofenu, działający 2 x silniej, wykazujący mniej działań niepożądanych; wskazany w bólach mięśniowo – stawowych, bólach zęba, w bolesnym miesiączkowaniu; dawkowanie to 12.5 mg co 4-6 h lub 25 mg co 8 h; lek należy podawać odpowiednio: tabletki pół godziny, a granulat 15 minut przed posiłkiem; przyjęcie leku podczas jedzenia opóźni jego działanie

Silne NLPZ o długim okresie półtrwania

Meloksikam ( Opokan, Aspicam Bio, Reumelox, Mel – tabletki rozpuszczalne w jamie ustnej) – stosowany jest w dawce 7.5 mg, co 24 h przez maksymalnie 7 dni; wskazaniami do stosowania są bóle kostno-stawowe kręgosłupa, kolan, pleców, choroby reumatyczne, zwyrodnienia stawów, krótkotrwałe leczenie zaostrzeń RZS, młodzieńczego RZS, zesztywniającego zapalenia stawów kręgosłupa; wskazany powyżej 15 r. ż., należy przyjmować z posiłkami, popijając płynem

Paracetamol oraz metamizol nie wykazują działania przeciwzapalnego. Paracetamol ma słabe działanie przeciwbólowe. Podawany w dawkach terapeutycznych (500-1000 g, co 6-8 h; maksymalnie 4 g/dobę) jest dobrze tolerowany i bezpieczny. Niestety ze względu na wąski indeks terapeutyczny łatwo dochodzi do przedawkowania i możliwych uszkodzeń wątroby. Metamizol zaś (0.5 –1 g jednorazowo, do 4 g /dobę) działa silniej przeciwbólowo. Może powodować zabarwienie moczu na czerwono. Najcięższym działaniem niepożądanym jest agranulocytoza.

Co powinni wiedzieć pacjenci

  • Leków z grupy NLPZ nie należy ze sobą łączyć –  siła działania przeciwbólowego nie wzrośnie, za to działania niepożądane mogą się nasilić,
  • należy czytać ulotki leków przeciwbólowych – ta sama substancja może występować w kilku preparatach, łatwo o przedawkowanie,
  • każdy lek przeciwbólowy musi być stosowany w zalecanych dawkach – nawet tak bezpieczny paracetamol może uszkodzić wątrobę, jeśli będzie zażywany w zbyt dużej ilości,
  • leki z grupy NLPZ można łączyć z paracetamolem – stosowanie jednoczesne (np. w preparacie dwuskładnikowym) lub naprzemiennie (co 4 h), pozwala zmniejszyć dawki obu substancji a jednocześnie zwiększyć działanie przeciwbólowe (także przeciwgorączkowe),
  • wybierając lek, bierzemy pod uwagę co boli, jaki jest charakter bólu, jak długo ból się utrzymuje, co już było stosowane, jakie są choroby współistniejące,
  • najbezpieczniejszym lekiem przeciwbólowym, dostępnym bez recepty, jest paracetamol, nie wykazuje on jednak działania przeciwzapalnego; o ile będzie skuteczny np. w bólu głowy, o tyle w silnych bólach związanych z RZS jego działanie będzie zbyt słabe,
  • najbezpieczniejszym dla żołądka NLPZ bez recept jest ibuprofen,
  • jeśli pacjent ma zdrowy żołądek i brak ryzyka sercowo – naczyniowego, może przyjąć dowolny lek przeciwbólowy, uzależniony od charakteru bólu,
  • jeśli pacjent ma chorobę wrzodową lub inne choroby przewodu pokarmowego, a brak ryzyka sercowo-naczyniowego, można zastosować paracetamol, ewentualnie ibuprofen (choć najbezpieczniejszy jest celekoksyb),
  • jeśli brak ryzyka żołądkowo-jelitowego, natomiast pojawia się sercowo-naczyniowe – najlepiej jeśli pacjent zażyje naproksen,
  • w celu ochrony błony śluzowej żołądka, pacjent może stosować dostępne bez recepty preparaty inhibitorów pompy protonowej; istotne, by nie stosował w tym celu antagonistów receptorów H2, nie zapobiegają one tworzeniu się wrzodów, a maskują objawy uszkodzenia.

Ponieważ ból jest objawem, a nie choroba sama w sobie, ważne by preparaty analgetyczne OTC stosować samodzielnie jak najkrócej, a w przypadku przedłużających się objawów skonsultować się z lekarzem, by poznać przyczyny bólu.

mgr farm. Anna Skórka

Bibliografia:

  1. Mutschler: „Farmakologia i toksykologia”; MedPharm2016
  2. http://www.mp.pl/bol/wytyczne/91304,stosowanie-niesteroidowych-lekow-przeciwzapalnych-u-chorych-z-przewleklymi-zespolami-bolowymi
  3. https://podyplomie.pl/publish/system/articles/pdfarticles/000/010/926/original/Strony_od_MpD_2011_06-8.pdf?1468413173
  4. ChPL poszczególnych preparatów