foto: ruigsantos/shutterstock.com

Wczesna wiosna to okres nasilonych infekcji górnych dróg oddechowych, w tym ostrego zapalenia gardła i migdałków podniebiennych. Czynnikiem etiologicznym chorób są zazwyczaj wirusy – objawy ustępują wówczas samoistnie, leczenie ma na celu złagodzenie uciążliwych dla pacjenta dolegliwości. Jednak kilka procent pacjentów, zgłaszających się do apteki z bólem gardła, będzie miało stan zapalny związany z zakażeniem bakteryjnym. Ze względu na możliwe powikłania („angina liże stawy i kąsa serce”) konieczne jest właściwe rozpoznanie i leczenie. W jaki sposób w praktyce aptecznej możemy rozpoznać etiologię infekcji gardła? Kiedy zastosować leczenie objawowe, a kiedy zalecić pacjentowi konsultację lekarską?

Najczęściej atakują wirusy…

Gardło, będąc wspólnym odcinkiem układu oddechowego i pokarmowego, narażone jest w sposób szczególny na oddziaływanie przeróżnych, niekorzystnych czynników zewnętrznych (drobnoustroje, suche powietrze, klimatyzacja). Obecne tu nagromadzenie tkanki limfatycznej, tzw. pierścień Waldeyera, będące niejako granicą między zewnętrznymi i wewnętrznymi częściami układów, bardzo żywo i dynamicznie reaguje na działanie patogenów. Pacjenci skarżą się na ból samoistny i ból przy przełykaniu, podrażnienie błony śluzowej, suchość, uczucie przeszkody w gardle, kłucie, dyskomfort w uszach, powiększenie i tkliwość okolicznych węzłów chłonnych. Chorobie towarzyszą zazwyczaj katar, kaszel, gorączka, chrypka, wymioty, bóle brzucha.

Najczęściej atakują wirusy (rinowirusy, koronawirusy, adenowirusy, wirus Epstein-Barr, wirus Coxackie, wirusy grypy i paragrypy) – są odpowiedzialne za 70-85% infekcji gardła u dzieci powyżej 3 r. ż. i aż 90-95% u dorosłych. Do zakażenia dochodzi drogą kropelkową oraz poprzez kontakt z wydzieliną z nosogardła osoby chorej. Inkubacja trwa 1-6 dni. Jeśli za infekcję odpowiedzialne są rinowirusy, dodatkowo pojawia się nieżyt nosa, a jeśli adenowirusy – zapalenie spojówek i biegunka. Objawy ustępują samoistnie po 3 – 4 dniach. Wystarcza leczenie objawowe – stosowanie miejscowych leków odkażających, przeciwzapalnych, nawilżających błonę śluzową gardła.

…bakterie rzadziej

Bakteryjne zapalenie gardła najczęściej jest wywoływane przez paciorkowce, a szczególnie przez Streptococcus pyogenes. Zakażenie rozprzestrzenia się poprzez bezpośredni kontakt chorym lub poprzez uaktywnienie nosicielstwa. Okres inkubacji to 24 h – 4 dni. Pacjent przestaje zarażać 24 h po zastosowaniu skutecznego antybiotyku. Choroba ustępuje po 8 – 10 dniach. Bakteryjne zapalenie gardła wymaga racjonalnej antybiotykoterapii. Zaniechanie leczenia może skutkować powikłaniami, np. gorączką reumatyczną, zapaleniem mięśnia sercowego, ropniami okołomigdałkowymi. Leczenie preparatami OTC może jedynie wspomóc antybiotykoterapię – nie może jej zastąpić.

Różnicowanie bakteryjnej i wirusowej infekcji gardła

Czy pacjentowi skarżącemu się na ból gardła możemy zaproponować kurację lekami OTC, czy konieczna jest konsultacja lekarska? Rozróżnienie nie jest łatwe, bez możliwości zbadania pacjenta i badań bakteriologicznych. Z pomocą przychodzi nam skala prawdopodobieństwa zakażenia paciorkowcami, opracowana na podstawie dostępnych wyników badań – tzw. skala wg Centora zmodyfikowana przez McIsaaca. Nie daje ona jednoznacznej odpowiedzi, ale wskazuje, którzy pacjenci powinni być poddani dalszej diagnostyce. Uwzględnia ona 4 objawy choroby oraz wiek pacjenta. Za każdą odpowiedź twierdzącą liczone są odpowiednio punkty:

  • gorączka  > 380C – tak = 1 pkt
  • brak kaszlu – tak = 1 pkt
  • powiększone węzły chłonne szyjne przednie – tak = 1 pkt
  • nalot włóknikowy i obrzęk migdałków – tak = 1 pkt
  • wiek 3-14 lat – tak = 1 pkt
  • wiek 15-44 lata – tak = 0 pkt
  • wiek >45 lat – tak = -1 pkt

Na podstawie zsumowanej ilości punktów, możemy zastosować określoną interpretację:

  • 0 – 1 : istnieje niewielkie prawdopodobieństwo infekcji bakteryjnej; możemy zaproponować pacjentowi leki OTC działające miejscowo przeciwbólowo (salicylan choliny, flurbiprofen), przeciwzapalnie (flurbiprofen, diklofenak, benzydamina), odkażająco (amylometakrezol, alkohol 2,4-dichlorobenzylowy), miejscowo znieczulająco (lidokaina);
  • 2 – 3 : prawdopodobieństwo zakażenia paciorkowcami wzrasta; pacjent powinien udać się do lekarza; przeprowadzone badania bakteriologiczne (szybki test lub wymaz z posiewem) pozwolą na dokładne rozpoznanie i ewentualne (w zależności od wyniku) wdrożenie antybiotykoterapii;
  • 4 – 5 : prawdopodobieństwo etiologii bakteryjnej bardzo duże; wizyta u lekarza jest konieczna; pacjent otrzymuje antybiotyki, a równocześnie wykonywane są badania potwierdzające diagnozę; jeśli wynik bakteriologiczny będzie ujemny, antybiotykoterapia będzie przerwana.

Aby wspomóc leczenie stanu zapalnego gardła, niezależnie od etiologii, warto zadbać o właściwe nawilżenie powietrza, odpoczynek, zdrową dietę, przyjmowanie dużej ilości płynów, unikanie dymu papierosowego i ograniczenie wysiłku.

Rekomendacje dotyczące postępowania diagnostycznego i leczenia ostrego zapalenia gardła i migdałków podniebiennych zawarte zostały w dokumencie „Rekomendacje postępowania w pozaszpitalnych zakażeniach układu oddechowego 2016”, przygotowanym w ramach Narodowego Programu Ochrony Antybiotyków.

mgr farm. Anna Skórka