foto: Kateryna Kon/shutterstock.com

Decyzją URPL od 1 marca 2017 roku w sprzedaży bez recepty dostępny jest dla pacjentów lek Pyrantelum Medana 250mg/5ml w postaci zawiesiny doustnej. Czy to słuszna decyzja – czas pokaże. Z jednej strony, rodzice rozpoznając u swoich dzieci owsicę będą mogli, bez konieczności wizyty u pediatry, podać szybko skuteczny lek. Z drugiej jednak strony do głosu na pewno dojdą zwolennicy tzw. profilaktycznego „odrobaczania” dzieci. Gdzie w tym wszystkim znajdzie się miejsce na potwierdzenie diagnozy badaniami laboratoryjnymi? Gdzie kontrola, gdzie leczenie całej rodziny i właściwe postępowanie higieniczne? Jaka rola przypada w tym temacie nam – farmaceutom zza pierwszego stołu?

Krótka powtórka z parazytologii

Owsik ludzki – Enterobius vermicularis należy do typu Nemathelminthes (obleńce), gromady Nematoda (nicienie), rodziny Oxyuridae. Jest to kosmopolityczny pasożyt człowieka, bytujący w przewodzie pokarmowym (okrężnica, jelito ślepe, wyrostek robaczkowy). Szacuje się, że w Polsce występuje u ok. 10% dorosłych i 20 – 30% dzieci. W specyficznym środowisku, takim jak domy dziecka, internaty, oddziały psychiatryczne, oddziały dla przewlekle chorych, zachorowalność może dotyczyć 100% pacjentów.

Rozwój owsików związany jest bezwzględnie z człowiekiem. Mająca złożyć jaja samica, transportuje się z jelita w okolice okolicy odbytu. Tam, pod wpływem ruchów własnych, a często także drapania się przez pacjenta (pasożyt, poruszając się na granicy skóry i błony śluzowej okolic odbytu, powoduje powstanie bardzo uciążliwego świądu) samica pęka i uwalnia jaja (ok. 10 000!). Powleczone kleistą substancją łatwo przyczepiają się do skóry, ale też do bielizny, pościeli, rąk i różnorakich przedmiotów. Na tym etapie często dochodzi do samozarażenia – jaja z dłoni czy przedmiotów dostają się do jamy ustnej i cykl rozwojowy rozpoczyna się od nowa. Część larw po wykluciu z jaja przenika z powrotem do jelita grubego i tam się rozwija – jest to tzw. retroinwazja. Podeschnięte jaja mogą dostać się do organizmu człowieka także poprzez drogi oddechowe, na zasadzie inhalacji. Z jaj w jelicie cienkim wykluwa się larwa, wędruje do jelita grubego, a tam po 3 – krotnym linieniu wchodzi w stadium dorosłego osobnika – samicy lub samca, zdolnych do rozmnażania.

Powszechność zarażenia

Jeśli w domu, przedszkolu, szkole czy innym skupisku ludzi pojawią się owsiki, bardzo szybko dochodzi do kolejnych zarażeń. Sprzyja temu dodatkowo zdolność owsików do przebywania w stanie lekkiego wysuszenia poza organizmem człowieka przez okres kilku tygodni. Oczywiście istotną rolę odgrywa tu także brak higieny.

Jak rozpoznać owsicę

Zarażenie owsikiem ludzkim powoduje chorobę o charakterze przewlekłym i nawracającym. Do objawów, mogących sugerować owsicę należą: zmniejszenie łaknienia, spadek masy ciała, bladość powłok ciała, ogólne osłabienie organizmu, zaburzenia snu, cienie pod oczami. Może pojawić się zwiększona pobudliwość nerwowa, związana bezpośrednio ze świądem okolic odbytu, szczególnie nasilonym w nocy. W okolicach odbytu, oprócz swędzenia pojawia się wyprysk oraz skaleczenia i podrażnienia będące efektem drapania. Czasem można zauważyć też zgrzytanie zębami, obgryzanie paznokci, zaburzenia koncentracji. U dziewczynek może dochodzić do przeniesienia zakażenia w okolice dróg rodnych. Czasami choroba przebiega bezobjawowo. Rozpoznanie owsicy wymaga wykrycia pasożytów w kale lub na skórze w okolicy odbytu oraz jego jaj w wymazach pobranych rano, przed wypróżnieniem i umyciem.

Jak działa pyrantel

Zgodnie z charakterystyką produktu leczniczego pyrantel „działa na mięśnie pasożytów jelitowych (robaków obłych) poprzez depolaryzację ich płytki nerwowo-mięśniowej [HSDB]. Wiąże się z receptorem nikotynowym miocytu w płytce nerwowo-mięśniowej obleńca oraz blokuje jego esterazę cholinową. Unieruchomione pasożyty zostają usunięte z jelita wskutek ruchów perystaltycznych. Nie podrażnia jelit ani nie wywołuje migracji robaków. Wywiera wpływ na formy dojrzałe i pasożyty we wczesnym stadium rozwoju, natomiast nie działa na larwy w trakcie ich migracji w tkankach.” Stosowany jest także w zakażeniach glistą ludzką i tęgoryjcem dwunastnicy. U dorosłych i dzieci powyżej 2 r. ż. w dawce 11 mg/kg m. c. jednorazowo, w trakcie lub po posiłku. Pacjenci ważący ponad 75 kg przyjmują jednorazowo 20 ml  (1000 mg) zawiesiny. Nie ma potrzeby przyjmowania leków przeczyszczających. Podanie leku należy powtórzyć po 2 – 3 tygodniach.

Higiena przede wszystkim

Jeśli zostanie stwierdzona owsica, oprócz leczenia farmakologicznego, konieczne jest przestrzeganie poniższych zasad:

  • należy wyjątkowo skrupulatnie zadbać o higienę osobistą i czystość w mieszkaniu (w sali, w pomieszczeniu);
  • pacjent powinien spać w obcisłej bieliźnie, zmieniać ją często, prać i prasować w wysokiej temperaturze;
  • pościel powinna być zmieniana, prana i prasowana codziennie;
  • przez okres nawet 3 miesięcy pacjent powinien dokładnie myć okolice odbytu po każdym wypróżnieniu;
  • należy spróbować opanować odruch drapania;
  • po każdym korzystaniu z toalety, dotykaniu okolic odbytu i przed każdym posiłkiem należy umyć bardzo dokładnie ręce;
  • przestrzeganie zasad dotyczy całej rodziny.

Bez recepty, czyli jak

Udostępnienie pacjentom leku bez recepty musi iść w parze z ich edukacją. Pewność, co do owsicy można mieć tylko przy wystąpieniu charakterystycznych objawów i potwierdzeniu wzrokowym obecności owsików. W takiej sytuacji można podać lek, objąć leczeniem całą rodzinę, stosować się do zasad higieny, powtórzyć dawkę po 2 – 3 tygodniach, a następnie ok. 14 dni od zakończenia leczenia wykonać badania laboratoryjne potwierdzające wyleczenie. Jeśli natomiast rodzic chce podać dziecku profilaktycznie lek, bo trzeba co jakiś czas przeprowadzić „odrobaczanie” albo jest pewien owsicy, bo dziecko zgrzyta zębami, obgryza paznokcie i dotyka się w okolice intymne, to w pierwszej kolejności kierujemy pacjenta do lekarza lub do laboratorium, by wykonać badania. Nie podajemy leku bez zdiagnozowanej owsicy. Nie podajemy bez potrzeby.

mgr farm. Anna Skórka

Bibliografia:

  1. „Zarys parazytologii lekarskiej” red. R. Kadłubowski, A. Kurnatowska, PZWL 1999, wyd. VII
  2. http://leki.urpl.gov.pl/files/25_Pyrantelum_zaw_doust.pdf
  3. http://www.polpharma.pl/products/2017/01/pyrantelum-medana-250-mg-5-ml-zawiesina-doustna.pdf