foto: Photographee.eu/shutterstock.com

Większość odleżyn, według badań nawet 70%, powstaje w ciągu pierwszych dwóch tygodni unieruchomienia pacjenta. Ponieważ są to rany niezwykle trudne do leczenia, postępowanie profilaktyczne należy wdrażać najwcześniej jak to możliwe.

Czym jest odleżyna?

Odleżyna (decubitus), to zgodnie z definicją, ograniczone uszkodzenie skóry i głębszych tkanek prowadzące do ich obumierania, ubytku i w konsekwencji do owrzodzenia. Odleżyny nigdy nie występują jako samodzielna jednostka chorobowa, zawsze są powikłaniem schorzeń, które unieruchomiły pacjenta. Powstają w wyniku miejscowych zaburzeń ukrwienia spowodowanych długotrwałym lub powtarzającym się uciskiem na ciało chorego. W zależności od czynników ryzyka, pierwsze odleżyny mogą pojawić się nawet 2 godziny od momentu unieruchomienia. Kolejność zdarzeń jest zawsze taka sama: ucisk powoduje zaczerwienienie, niedokrwienie i martwicę tkanek. Zmiany powstają najczęściej w miejscach, gdzie odległość między powierzchnią skóry a znajdującym się pod nią układem kostnym jest niewielka. Wyróżniono 22 newralgiczne miejsca na ciele człowieka, najbardziej narażone na tworzenie się odleżyn: kość krzyżowa i kość ogonowa, guzy kulszowe, krętacze większe, boczna powierzchnia kości udowej, boczny brzeg stopy, kostka boczna stopy, nasada kości strzałkowej, żebro, kość ramienna, ucho, łokieć, pięta, kręgosłup, łopatka, tył głowy, palce stopy, rzepka, krocze-moszna, żebro przyśrodkowe, mostek, kość policzkowa.

Czynniki ryzyka

Polskie Towarzystwo Leczenia Ran, w opracowanych „Zaleceniach profilaktyki i leczenia odleżyn”, jako czynniki „duże” (najistotniejsze), mogące spowodować powstanie zmian, wymienia: ucisk, tarcie, siły ścinające, stan skóry, stan odżywienia, stan fizykalny i psychiczny pacjenta. Do tego dochodzi szereg zewnętrznych i wewnętrznych czynników dodatkowych, takich jak: niewłaściwa temperatura i wilgotność powietrza, palenie papierosów (czynne i bierne), zaniedbania pielęgnacyjne, wiek pacjenta, nadmiar lub niedobór masy ciała, zaburzenia ze strony układu krążenia (miażdżyca, anemia), układu nerwowego (SM, udar mózgu, uszkodzenia rdzenia kręgowego), układu oddechowego (duszność, rozedma płuc, przewlekłe stany zapalne płuc i oskrzeli), nietrzymanie stolca i moczu, gorączka.

Działania profilaktyczne

  • Częsta zmiana pozycji ciała – długotrwały ucisk jest najważniejszym czynnikiem tworzenia odleżyn; jeśli pacjent jest leżący, jego pozycja ciała powinna być zmieniana co 2 godziny, jeśli siedzi – co godzinę; chory nie powinien leżeć/ siedzieć na miejscu, które jest zaczerwienione albo na już powstałej odleżynie; warto sięgać po różnego rodzaju poduszki i kliny piankowe, podkładki z siemieniem lnianym, by przeciwdziałać kontaktowi wyniosłości kostnych z podłożem; jeśli istnieje taka możliwość – układać pacjenta także na brzuchu; bardzo dobrym rozwiązaniem wspomagającym są materace przeciwodleżynowe – należy jednak pamiętać, że nie wyeliminują one całkowicie ryzyka; jeśli pacjent nie jest w stanie sam się poruszyć, ważne by zmieniając pozycje ciała, maksymalnie niwelować wpływ sił ścinających i tarcia – można używać np. łatwoślizgów; istotna jest też stabilizacja ciała pacjenta w łóżku;
  • higiena i pielęgnacja skóry – niezwykle niekorzystny wpływ na skórę ma wilgoć, szczególnie jeśli spowodowana jest przez mocz lub kał, które dodatkowo wykazują działanie drażniące; pieluchomajtki powinny być zmieniane możliwie często z dokładnym oczyszczeniem skóry (pianka, woda z emolientem, chusteczki mokre) i zastosowaniem kremu ochronnego z dodatkiem tlenku cynku, alantoiny, pantenolu, linomagu; ważne jest by nie łączyć środków natłuszczających z zasypkami – taka kombinacja doprowadzi do powstania twardej skorupy, która może dodatkowo podrażniać skórę; minimum raz dziennie ciało powinno być umyte – najlepiej wodą z dodatkiem emolientu, bardzo delikatnie osuszone miękki ręcznikiem, nawilżone i natłuszczone odpowiednim kosmetykiem (z dodatkiem: masła shea, kwasu hialuronowego, oleju makadamia, mocznika, alantoiny, pantenolu); w celu poprawy ukrwienia skóry można wykonać masaż i oklepywanie z dodatkiem kremu propolisowego, nagietkowego, płynu z wyciągiem z kasztanowca, rumiankiem, alantoiną i pantenolem czy emulsji z kofeiną i guaraną; wszystkie zabiegi pielęgnacyjne należy wykonywać bardzo delikatnie; przy każdej okazji należy kontrolować stan skóry chorego, ze szczególnym uwzględnieniem miejsc newralgicznych;
  • prawidłowe odżywianie – powstawaniu odleżyn sprzyja zarówno wychudzenie, brak wystarczającej warstwy tkanki tłuszczowej jak i nadwaga, skutkująca zwiększeniem nacisku; optymalne odżywienie ma istotny wpływ na stan pacjenta, także na kondycję jego skóry; ważne by dieta była bogata w witaminy, minerały, oraz białko; jeśli podawanie posiłków jest utrudnione można sięgać po dietetyczne środki specjalnego przeznaczenia medycznego, które dostarczą odpowiednią ilość kalorii, składników witaminowych i mineralnych, a w przypadku profilaktyki odleżyn – zwiększoną ilość białka (np. Nutridrink, Cubitan, Ensure); istotna jest obecność w diecie NNKT lub ewentualna ich suplementacja;
  • inne – ważne jest by pacjent miał dostęp do świeżego powietrza – warto wietrzyć i nawilżać otoczenie; bielizna osobista i pościelowa powinny być wykonane z miękkich, naturalnych, oddychających tkanin; pacjent nie powinien leżeć na guzikach, okruszkach, na pozwijanym, pogniecionym prześcieradle; pościel należy wietrzyć; w obecności chorego nie należy palić papierosów; nie można pominąć rehabilitacji ruchowej – oczywiście w zależności od stanu ogólnego pacjenta.

Odleżyny łatwo powstają, trudno się ich pozbyć. Warto wspominać o tym osobom opiekującym się chorymi leżącymi, narażonymi na powstanie zmian.

mgr farm. Anna Skórka

Bibliografia:

  1. Grzegorz Krasowski, Marek Kruk: „Leczenie odleżyn i ran przewlekłych”; PZWL, Warszawa 2008
  2. Polskie Towarzystwo Leczenia Ran: „Zalecenia profilaktyki i leczenia odleżyn”; Leczenie Ran 2010; 7 (3-4):79-106