foto: Africa Studio/shutterstock.com

Wzdęcia są jednym z najczęściej pojawiających się objawów chorobowych ze strony przewodu pokarmowego. Negatywnie wpływają na codzienną aktywność pacjentów, obniżają jakość życia, są bardzo uciążliwe. Mogą być zaburzeniem samym w sobie albo objawem innego schorzenia. W praktyce aptecznej pacjentów skarżących się na wzdęcia jest wielu. Jak im pomóc? A może konieczna będzie wizyta u lekarza?

Skąd się biorą wzdęcia

Wzdęcia są skutkiem zaburzeń homeostazy gazów jelitowych, zależącej od ich produkcji i eliminacji. W warunkach fizjologicznych objętość gazów jelitowych to 200 ml, z czego 90 % stanowi azot, a inne składniki to tlen, dwutlenek węgla, wodór i metan. Źródłem gazów jest połykane w trakcie jedzenia i picia powietrze (jego część jest od razu usuwana na drodze odbijania), reakcje chemiczne zachodzące w jelicie, dyfuzja z krwiobiegu oraz procesy fermentacji, eliminacja zaś następuje przez odbyt (średnio 14 – 25 razy na dobę, głównie po posiłkach) oraz na drodze adsorpcji jelitowej. Gdy dochodzi do zachwiania równowagi między produkcją i wydalaniem gazów jelitowych pojawiają się wzdęcia. Wzdęciom towarzyszą odczucia bólowe, o charakterze kurczowym lub kolkowym. W Polsce problem dotyka ok. 30 % społeczeństwa.

Choroba czy objaw

Wzdęcia, u podstaw których leżą zaburzenia motoryki jelit i czucia trzewnego, nazywane są czynnościowymi. Zgodnie z Kryteriami Rzymskimi III definiowane są jako nawracające uczucie wzdęcia lub widoczne powiększenie obwodu brzucha co najmniej przez 3 dni w miesiącu przez 3 miesiące. Nie mogą być natomiast spełnione kryteria diagnostyczne dyspepsji czynnościowej, zespołu jelita nadwrażliwego ani innej czynnościowej choroby układu pokarmowego. Wzdęcia mogą również pojawiać się jako objaw w przebiegu różnorakich zaburzeń gastroenterologicznych, takich jak:

  • zaparcia – wzdęcia pojawiają się u 80% pacjentów cierpiących na zaparcia; ulegają nasileniu wraz z wydłużającym się czasem pomiędzy kolejnymi defekacjami; powstają wskutek nadwrażliwości na produkty fermentacji w jelicie grubym oraz nadwrażliwości trzewnej na wzrastające pod wpływem zalegających mas kałowych ciśnienie;
  • biegunka – połączenie biegunki ze wzdęciami występuje często przy nietolerancji laktozy bądź fruktozy; może być też objawem zakażenia – stan zapalny nie tylko powoduje wzrost liczby wypróżnień, ale też prowadzi do powstawania nadmiernej ilości gazów (np. poprzez nasiloną fermentację węglowodanów);
  • zespół jelita nadwrażliwego (IBS) – objawia się nawracającymi bólami brzucha, skurczem jelit, wzdęciami, biegunką, nieregularnym wypróżnianiem, potrzebą dalszego wypróżniania po oddaniu stolca, możliwe są również zaparcia występujące samodzielnie lub naprzemiennie z biegunką; jak pokazują liczne badania, większość chorych doświadcza wzdęć (problem może pojawiać się nawet u 96% pacjentów z IBS); ich patomechanizm jest wieloczynnikowy i wiąże się najpewniej z nieprawidłowymi funkcjami motoryczno – sensorycznymi;
  • dyspepsja czynnościowa – zwana też niestrawnością czynnościową, objawiająca się niekomfortowym uczuciem pełności po jedzeniu, wczesnym uczuciem sytości, bólem w nadbrzuszu, uczuciu pieczenia w górnej części brzucha;
    inne, takie jak otyłość, anoreksja, bulimia;
  • wzdęcia mogą mieć też podłoże psychogenne i być efektem stresu, zaburzeń lękowych, itp.

Jak pomóc pacjentom

Niezależnie od przyczyny wzdęcia należy dążyć do jego zmniejszenia, a w konsekwencji do poprawy jakości życia pacjenta. Można to zrobić poprzez modyfikację diety i podanie leków, w tym także tych ziołowych. Jeżeli jednak wzdęcia są częste, bądź towarzyszą im niepokojące objawy gastroenterologiczne, konieczna jest konsultacja lekarska. Do elementów terapii wzdęć możemy zaliczyć:

  • poradnictwo żywieniowe – najistotniejsze, by pacjenci nauczyli się jeść spokojnie, powoli, małymi kęsami i z dokładnym przeżuciem pokarmu; należy unikać produktów wzdymających, takich jak cebula, kapusta, niedojrzałe owoce, warzywa strączkowe, napoje gazowane; dietę warto wzbogacić w przyprawy wspomagające trawienie (kminek, anyż, kolendra, imbir, kurkuma);
  • fitoterapia – w leczeniu wzdęć stosowane są surowce zielarskie olejkowe: anyż, koper włoski, kminek, kolendra; składniki olejków zawartych w powyższych surowcach działają drażniąco na błonę śluzową żołądka, co prowadzi do aktywacji nerwu błędnego – dochodzi do wzrostu napięcia żołądka, jego rytmicznych skurczów i opróżniania z gazów poprzez tzw. odbijanie; dodatkowo dochodzi do zwiększonego wydzielania soku żołądkowego i szybszego pasażu pokarmu przez żołądek; z preparatów roślinnych na szczególną uwagę zasługuje (obok ziół do parzenia) Iberogast, w skład którego wchodzi 9 ziół: ubiorek gorzki, korzeń arcydzięgla, kwiaty rumianku, owoce kminku, owoce ostropestu plamistego, liście melisy lekarskiej, liście mięty pieprzowej, glistnik jaskółcze ziele, korzeń lukrecji;
  • środki zmniejszające napięcie powierzchniowe – symetykon i dymetykon – powodują pękanie pęcherzyków gazu w jelitach; uwolnione gazy mogą być wchłaniane przez ścianę jelita lub usuwane z przewodu pokarmowego w wyniku ruchów perystaltycznych jelit;
  • prokinetyki – itopryd (Zirid, Prokit), cizapryd (Gasprid), metoklopramid, trimebutyna (Tribux) – ich działanie polega na regulacji czynności motorycznej przewodu pokarmowego;
  • inne – warto  wykonywać masaże brzucha  zgodnie z ruchem wskazówek zegara (można użyć olejków do masażu), zrezygnować z ciasnych ubrań, stosować ciepłe okłady na brzuch, wzmacniać florę bakteryjną jelit poprzez przyjmowanie probiotyków, unikać stresu.

Wzdęcia potrafią być bardzo uciążliwe. Warto uświadamiać pacjentów, że odpowiednia dieta, łagodna aktywność fizyczna, leki ziołowe czy te na bazie symetykonu powinny przynieść ulgę. Jeśli jednak wzdęcia się powtarzają lub towarzyszą im dodatkowe objawy, należy koniecznie zasięgnąć porady lekarza.

mgr farm. Anna Skórka

Bibliografia:

  1. https://www.termedia.pl/Wzdecie-wazny-i-powszechny-problem-kliniczny-w-codziennej-praktyce-lekarskiej,41,19330,1,0.html
  2. http://www.pzp.umed.wroc.pl/pdf/2016/6/1/69.pdf
  3. „Fitoterapia i leki roślinne”; red. E. Lamer – Zarawska, B. Kowal – Gierczak, j. Niedworok; PZWL 2007
  4. K. Lennecke, K. Hagel, K. Przondziono: „Opieka farmaceutyczna w samoleczeniu wybranych chorób”, MedPharm Polska 2016