foto: essna152/shutterstock.com

Zapalenie kątów ust, zwane potocznie zajadami, jest schorzeniem pojawiającym się u naszych pacjentów dosyć często. Jest bolesne, utrudnia normalne mówienie i jedzenie. Chcąc pomóc pacjentom, musimy poznać możliwą przyczynę powstania zmian, zaproponować skuteczną terapię i wdrożyć działanie profilaktyczne.

Stan zapalny

Zajady są stanem zapalnym obejmującym błonę śluzową warg, wewnętrznej strony policzka oraz fragment skóry twarzy w okolicy kącika ust. Początkowo pojawia się zaczerwienienie, pęknięcie, bolesność. Zmiana pogłębia się z czasem, pojawiają się owrzodzenia. Powstające w trakcie gojenia strupki ulegają zniszczeniu podczas fizjologicznych czynności jamy ustnej. Proces zapalny się odnawia. Zajady rzadko krwawią. Częściej w ich obrębie pojawiają się żółte i brązowe ziarninowe grudki. Najczęściej są problemem przewlekłym. Czynnikiem etiologicznym są zakażenia mieszane Candida albicans i Staphylococcus aureus. Zmiany są dla pacjentów bolesne.

Skąd się biorą zajady

Stan zapalny kątów ust może być spowodowany wieloma czynnikami:

  • nieprawidłową higieną jamy ustnej – niedostateczna dbałość o czystość zębów, dziąseł czy języka może zwiększać ryzyko wystąpienia zajadów; również stosowanie zbyt długi czas jednej szczoteczki do zębów lub niewystarczające oczyszczanie jej po każdym zastosowaniu może sprzyjać rozwojowi zapaleń grzybiczych i bakteryjnych w jamie ustnej i w obrębie kątów ust;
  • noszenie źle dopasowanych protez i aparatów stomatologicznych – mogą one podrażniać błonę śluzową w okolicach kącików ust; dodatkowo, ze względu na trudności w dokładnym oczyszczaniu powierzchni i docieraniu w najmniejsze zakamarki, aparaty stają się często siedzibą różnorakich drobnoustrojów, które wnikają do powstałej w sposób mechaniczny ranki;
  • mechaniczne uszkodzenie podczas wizyty u stomatologa – leczenie zębów, szczególnie tych położonych głębiej w jamie ustnej wymaga szerokiego otwierania ust, co może powodować uszkodzenia; również zacisk podtrzymujący kształtkę podczas uzupełniania ubytków może stanowić przyczynę podrażnień;
  • niewłaściwa pielęgnacja czerwieni wargowej – oblizywanie ust, szczególnie na wietrze czy mrozie, brak odpowiedniego natłuszczenia i nawilżenia spierzchniętych ust;
  • niedobory odporności;
  • antybiotykoterapia ;
  • niedobór witaminy B2 – odpowiedzialnej za prawidłowe funkcjonowanie błon śluzowych; niedobory mogą wystąpić podczas zaburzeń wchłaniania jelitowego, stosowania antykoncepcji doustnej,  niewystarczającej podaży witamin z grupy B w diecie;
  • niedokrwistość;
  • niedobory witaminy A i żelaza;
  • cukrzyca typu 1.

Leczenie stanu zapalnego w kącikach ust

Terapia zapalenia kącików ust powinna być dopasowana do danego pacjenta i możliwych przyczyn wystąpienia zmian. Warto przeprowadzić z pacjentem rozmowę, która ukierunkuje wybór właściwego postępowania:

  • zmiana jest zaburzeniem ciągłości skóry i błony śluzowej, aby ją wyleczyć konieczne jest zastosowanie substancji o działaniu regenerującym i ułatwiającym gojenie, takich jak alantoina, pantenol, linomag, witamina A czy bezbiałkowy dializat krwi cieląt (Solcoseryl); można sięgać także po maść nagietkową, cynkową, tranową (znakomicie goi, ale ma intensywny, nie zawsze akceptowalny rybi zapach), maści z dodatkiem działającej odkażająco chlorheksydyny, wyciągu z szałwii czy z dodatkiem witaminy B2;
  • jeśli działanie preparatów gojąco – regenerujących i odkażających nie będzie skuteczne, należy zastosować maści bądź kremy przeciwgrzybicze i przeciwbakteryjne;
  • warto uzupełnić swoją dietę w produkty bogate w witaminę B2 (ryboflawina występuje w mleku i przetworach mlecznych, mięsie, jajkach, kaszach, płatkach, produktach zbożowych z pełnego ziarna), żelazo (mięso) i witaminę A (ryby, produkty mleczarskie, mięso); jeśli nie jesteśmy w stanie dostarczyć niezbędnych składników w diecie, należy sięgać po leki i uzupełnić ich niedobory;
  • w ramach profilaktyki warto konsekwentnie nakładać na usta pomadki ochronne, tłuste maści, balsamy do ust, tak by nie dopuścić do ich wysuszenia i pęknięć, szczególnie w okresie zimy (mróz, wiatr) i gorącego lata (promieniowanie słoneczne, wysoka temperatura);
  • podczas antybiotykoterapii konieczne jest przyjmowanie bakterii probiotycznych;
  • konieczna jest właściwa dbałość o higienę jamy ustnej, odpowiednie dopasowanie protez czy aparatów ortodontycznych; zalecane jest płukanie jamy ustnej i dokładne oczyszczanie, a także regularna wymiana szczoteczek do zębów.

Zajady zazwyczaj udaje się wyleczyć bez konieczności konsultacji lekarskiej. Jeśli jednak stan zapalny pojawia się często (choroba ma charakter nawrotowy) albo mimo stosowanych zabiegów nie chce się zagoić, warto zachęcić pacjenta do wizyty u lekarza. Potrzebna jest wówczas pogłębiona diagnostyka, zajady mogą bowiem towarzyszyć niedoborom odporności czy cukrzycy.

mgr farm. Anna Skórka