foto: Image Point Fr/shutterstock.com

Temat antykoncepcji postkoitalnej (awaryjnej) zdominował ostatni tydzień w przestrzeni publicznej i to nie tylko w mediach związanych z branżą medyczną. Wszystko za sprawą decyzji Ministerstwa Zdrowia w sprawie zmiany dostępności tabletki EllaOne. Lek ten będzie dostępny jedynie z przepisu lekarza.

Artykuł nie ma intencji toczenia polemiki na tematy związane z kategorią dostępności preparatu, a jest jedynie merytorycznym przedstawieniem produktu.

EllaOne – podstawowe informacje

Substancją czynną preparatu EllaOne jest octan uliprystalu – hormon steroidowy należący do grupy leków będących selektywnymi modulatorami receptorów progesteronu (SPRM) – w dawce 30 mg. Związek ten jest również wykorzystywany do leczenia włókniaków macicy w dawce 5 mg i co ciekawe, w tej dawce (sześciokrotnie mniejszej) jest dostępny jedynie na receptę (preparat Esmya).

Zastosowanie

Preparat EllaOne stosuje się w przeciągu 120 h (5 dni) po stosunku seksualnym bez zabezpieczenia lub w przypadku, gdy zastosowana metoda antykoncepcji zawiodła.

Skuteczność preparatu

Skuteczność preparatu jest dosyć wysoka. W 3 fazie badań klinicznych, w których uczestniczyły 2183 kobiety odnotowano jedynie 41 ciąż*. Częstość zwiększała się wśród kobiet otyłych oraz tych, które w danym cyklu odbywały kolejne stosunki seksualne.

W przypadku kobiet nieotyłych oraz nieodbywających kolejnych stosunków seksualnych bez zabezpieczenia częstość zajścia w ciążę kształtowała się w badanej grupie na poziomie 1,3 %. W przypadku kobiet otyłych i tych odbywających dalsze stosunki seksualne wartość ta wzrastała do 8,3 %.

Mechanizm działania

Octan Uliprystalu cechuje duże powinowactwo do receptora progesteronowego oraz glikokortykosteroidowego, a także niewielkie/nieistotne do receptora androgenowego, estrogenowego i mineralokortykoidowego. Pomimo dużego powinowactwa do receptora glikokortykosteroidowego nie obserwuje się jego blokowania.

Jedynie wpływ na aktywność receptora progesteronowego ma tutaj istotne znaczenie w kontekście jego zastosowania w antykoncepcji postkoitalnej. Związek ten wykazuje aktywność agonistyczną w stosunku do izoformy receptora progesteronowego PR-A oraz częściowo agonistyczną bądź antagonistyczną względem izoformy PR-B. Ma to bardzo istotne znaczenie.

Działanie agonistyczne uliprystalu, zastosowanego przed owulacją, powoduje jej wstrzymanie, opóźnianie bądź całkowite zablokowanie poprzez wstrzymanie wyrzutu hormonu lutenizującego (LH). Producent deklaruje skuteczność preparatu nawet w przypadku już przedowulacyjnego wylewu LH. Mechanizm jego działania wyjaśniono w badaniu przeprowadzonym u myszy. Do indukcji owulacji użyto gonadotropiny kosmówkowej (hCG). Uliprystal podany 6h po iniekcji hCG nadal wstrzymywał jajeczkowanie. Zastosowany 8h po hCG nie był w stanie hamować już owulacji.

Działanie antagonistycznego EllaOne na receptor progesteronowy nie pozwala na optymalne działanie progesteronu wydzielanego przez ciałko żółte, np. przebudowy endometrium, niezbędnej do implantacji zarodka. Jeśli zatem doszło już do zapłodnienia, to zarodek może mieć trudności w zagnieżdżeniu się w błonie śluzowej macicy.

Mechanizm działania EllaOne jest więc dosyć złożony. Co dosyć kontrowersyjne producent umieszcza w swojej charakterystyce produktu jedynie wypływ na owulacje, a więc opisuje jedynie działanie agonistyczne na receptor progesteronowy pomijając wpływ antagonistyczny.

Warto dodać w tym miejscu, że inny antagonista receptora progesteronowego – mifepriston – wykorzystywany jest w większych dawkach jako środek do wywoływania aborcji we wczesnej ciąży. Kiedyś również był stosowany jako środek w antykoncepcji interwencyjnej, ale wskutek wielu działań niepożądanych ograniczono jego stosowanie w tym względzie.

Biorąc pod uwagę antagonistyczny wpływ EllaOne na receptor progesteronowy trzeba zaznaczyć, że może on posiadać działanie poronne. Producent nie ujawnia jednak jaka dawka jest do tego potrzebna. Określa jednak, że jedna tabletka takiego efektu na pewno nie wywołuje. Jednocześnie jednak nie zaleca stosowania tego preparatu w ciąży. W charakterystyce produktu leczniczego występuje natomiast dosyć dyplomatyczna adnotacja**:

Z powodu mechanizmu działania octan uliprystalu ma wpływ embrioletalny u szczurów, królików (w powtarzanych dawkach powyżej 1 mg/kg) i małp. W przypadku takich powtarzanych dawek bezpieczeństwo dla zarodków ludzkich jest nieznane. Podczas stosowania dawek wystarczająco małych, aby utrzymać ciążę u zwierząt, nie obserwowano wpływu teratogennego.”

Zachęcam do zapoznania się z pełną charakterystyką produktu leczniczego**.

mgr farm. Mateusz Dutka

Zapraszamy na drugą część artykułu Zanim zaczniemy dyskusję o EllaOne, a w niej o bezpieczeństwie działania oraz o innych preparatach stosowanych w antykoncepcji postkoitalnej.

* https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3766836/pdf/nihms457999.pdf

**http://www.ema.europa.eu/docs/pl_PL/document_library/EPAR_-_Product_Information/human/001027/WC500023670.pdf