foto: Greentea Latte/shutterstock.com

Leki roślinne kojarzą się pacjentom z bezpieczeństwem. Takie naturalne, „zerwane przy drodze”, stosowane od pokoleń na pewno nie zaszkodzą. Dodatkowo obraz ten jest wzmacniany przez reklamę, w której lek przeczyszczający „działa jak natura chciała”, a suplement „w naturalny sposób wspomaga prawidłowe funkcjonowanie jelit”. Dlaczego nikt nie wspomina, że antranoidy, bo o nich mowa, mogą być bardzo niebezpieczne dla pacjentów, a stosowane przewlekle całkowicie zaburzają pracę jelit? Powiedzmy o tym naszym pacjentom! Koniecznie!

„Moc ziół”

Wielu naszych pacjentów boryka się z problemem zaburzeń oddawania stolca. Częstość zaprać, rozumianych jako mniejsza niż typowa dla danej populacji ilość wypróżnień (u ponad 90% populacji Zachodu częstość defekacji waha się między 3 na dobę a 3 w tygodniu) i/lub dyskomfort przy oddawaniu stolca, szacowana jest na 2 – 27% . Problem częściej dotyczy kobiet i wyraźnie nasila się z wiekiem – po 65 r. ż. może dotyczyć nawet 40% populacji. Dla znacznej części pacjentów rozmowa z farmaceutą na temat dolegliwości jest niekomfortowa. Zdecydowanie wygodniej jest im od razu poprosić o preparat, którego nazwę kojarzą z reklamy. I tak zaczynają stosować senes, kruszynę, alonę, rzewień. Prawdziwą „moc ziół”: moc działania przeczyszczającego i moc działań niepożądanych.

Krótkie przypomnienie dla nas

Antranoidy to grupa fitozwiązków występujących w postaci glikozydów, w połączeniu z kilkoma resztami cukrowymi. Są one farmakologicznie nieczynne. Przechodzą w niezmienionej formie przez żołądek. Dopiero w jelicie grubym, pod wpływem enzymów wytwarzanych przez florę bakteryjną, są hydrolizowane. Wolne, aktywne związki, działając poprzez receptory obecne w błonie śluzowej jelita grubego, wykazują działanie drażniące, zwiększają perystaltykę jelit, skracają czas pasażu treści jelitowej. Poprzez blokadę ATP-azowej pompy sodowo – potasowej hamują resorpcję wody i elektrolitów, przez co masy kałowe nie ulegają zagęszczeniu. Dodatkowo zwiększając stężenie cAMP w enterocytach stymulują wydzielanie chlorków, a co za tym idzie również wody do światła jelita. Kał jest rozrzedzony, szybko przesuwa się przez jelita, dochodzi do niefizjologicznej defekacji. Nie ma to nic wspólnego ze wspomaganiem „prawidłowego wypróżniania”. Antranoidy występują w takich surowcach jak: korzeń rzewienia (Radix Rhei), zagęszczony sok aloesowy (alona, Aloe), owoc i liść senesu (Fructus et Folium Sennae), owoc szakłaku (Fructus Rhamni cartharticae), kora szakłaku amerykańskiego (Cortex Rhamni purshianae), kora kruszyny (Cortex Frangulae).

Co o antranoidach powinien wiedzieć pacjent:

  • antranoidy są silnie działającymi substancjami przeczyszczającymi, o równie silnych działaniach niepożądanych
  • preparaty z senesem, kruszyną, aloną czy rzewieniem mogą być stosowane tylko i wyłącznie INCYDENTALNIE: przed badaniem czy zabiegiem, który wymaga dokładnego oczyszczenia jelit, u pacjentów długo leżących i chorych, którzy podczas wypróżniania nie powinni napinać mięśni brzucha (po zabiegach operacyjnych, udarze, zawale, przy szczelinach odbytu i hemoroidach), do wyregulowania wypróżnień
  • maksymalny czas stosowania to 7 – 9 dni; im krócej tym lepiej
  • ze względu na mechanizm działania, przy długotrwałym stosowaniu mogą powodować odwodnienie organizmu, utratę witamin rozpuszczalnych w wodzie, zaburzenia elektrolitowe (utrata głównie jonów magnezowych i potasowych) a w konsekwencji np. arytmię serca
  • po zastosowaniu antranoidów jelito jest dokładniej oczyszczane niż podczas naturalnej defekacji; nie można oczekiwać, że wypróżnianie zostanie od razu wyregulowane – zanim jelita wypełnia się treścią, minie więcej czasu niż w warunkach fizjologicznych
  • przewlekłe stosowanie rozleniwia jelita i uzależnia
  • preparaty te nie mogą być używane jako odchudzające
  • mogą powodować przekrwienie narządów jamy brzusznej
  • nie powinny być stosowane w okresie ciąży, bo poprzez przekrwienie macicy może prowadzić do poronienia
  • nie należy stosować tuż przed i w okresie menstruacji, by nie wydłużać i nie nasilać krwawienia
  • przeciwwskazaniem do stosowania są bóle brzucha o nieustalonej etiologii; jeśli pacjent ma „płaski brzuch”, bez oznak przepełnienia i wzdęcia, a jedynie z bolesnością, nie powinien sięgać po preparaty przeczyszczające
  • absolutnym przeciwwskazaniem jest podejrzenie zapalenia wyrostka robaczkowego lub otrzewnej, choroba Crohna, wrzodziejące zapalenie jelit
  • nie stosować u dzieci poniżej 12 r. ż

Inne możliwości

Leczenie zaparć zawsze powinno zaczynać się od metod niefarmakologicznych. Być może pacjentom łatwiej „łyknąć tabletkę”, ale nie tędy droga. Po pierwsze należy zadbać o zwiększone spożycie błonnika i płynów, zadbać o to, by podstawę diety stanowiły warzywa i owoce. Konieczne jest także zwiększenie aktywności fizycznej, zadbanie o wystarczająco komfortowe i intymne warunki podczas defekacji, unikanie pośpiechu. Leki przeczyszczające można włączyć dopiero po nieskuteczności powyższych zabiegów. Jeżeli natomiast farmakoterapia również nie przynosi oczekiwanych efektów, należy skonsultować się z lekarzem, by zdiagnozować istniejący problem.

Zadbajmy o naszych pacjentów. Jeśli nie chcą konsultować z nami wyboru leku, przypomnijmy im chociaż o konieczności krótkotrwałego stosowania preparatów z antranoidami.

mgr farm. Anna Skórka

Bibliografia:

  1. http://www.pnmedycznych.pl/wp-content/uploads/2014/09/pnm_2011_424_434.pdf
  2. Lamer-Zarawska E., Kowal-Gierczak B., Niedworok J.: „Fitoterapia i leki roślinne”, PZWL, Warszawa 2007
  3. Kirsten Lennecke, Kirsten Hagel, Klaus Przondziono: „Opieka farmaceutyczna w samoleczeniu wybranych chorób” MedPharm 2016