Foto: Africa Studio/Shutterstock.com

Kaszel jest bardzo częstym objawem chorób wieku dziecięcego. Najczęściej świadczy o rozwijającej się infekcji, mogącej obejmować zarówno dolne, jak i górne drogi oddechowe, ale jego etiologia może być też alergiczna albo związana z aspiracją ciała obcego. Opieka farmaceutyczna w takich sytuacjach powinna opierać się o rekomendacje, opracowane przez specjalistów Polskiego Towarzystwa Pneumonologii Dziecięcej, Polskiego Towarzystwa  Medycyny Rodzinnej, Polskiego Towarzystwa Chorób Płuc i Polskiego Towarzystwa Alergologicznego, obejmujące zarówno aspekty diagnostyczne, jak i terapeutyczne.

Czym jest kaszel?

Niczym innym, jak fizjologicznym mechanizmem, który ułatwia oczyszczanie dróg oddechowych. Zgodnie z definicją jest odruchem mimowolnym lub świadomie wywołanym manewrem oddechowym, polegającym na usunięciu zalegającej wydzieliny lub ciała obcego z dróg oddechowych. Powstaje na skutek drażnienia receptorów zlokalizowanych w gardle, krtani i oskrzelach. Jeśli utrzymuje się do 3 tygodni, mówi się o kaszlu ostrym, a powyżej tego czasu – o przewlekłym.

Kto kaszle?

W ramach opieki farmaceutycznej najważniejsze jest ustalenie wieku dziecka. Jeśli kaszel dotyczy noworodka lub niemowlęcia (szczególnie tego do 3 miesiąca życia), konieczna jest konsultacja pediatryczna. Diagnostyka w tym wieku powinna uwzględnić wady wrodzone, tj. przetoki tchawiczo-oskrzelowe, rozszczep podniebienia, a także możliwość wystąpienia refluksu żołądkowo-przełykowego. U starszych dzieci kaszel najczęściej jest objawem infekcji.

Kiedy?

Jeśli ktoś w bliskim otoczeniu dziecka ma objawy ostrej infekcji, dziecko prawdopodobnie również kaszle z powodu infekcji wirusowej. Jeśli kaszel pojawia się po narażeniu na alergen, zimne powietrze czy po wysiłku fizycznym, pojawia się głównie nad ranem oraz sezonowo w ciągu roku, może oznaczać astmę. Nagły kaszel z krztuszeniem – ciało obce.

Suchy czy mokry?

Rozróżnienie rodzaju kaszlu jest niewątpliwie istotne dla wyboru ścieżki terapeutycznej. Kaszel suchy, bez wydzieliny, męczący, drażniący jest zazwyczaj objawem początkowej fazy infekcji. Może świadczyć także o astmie, ciele obcym w drogach oddechowych albo odmie. Kaszel produktywny (tzw. mokry) związany jest z odkrztuszaniem wydzieliny. Zazwyczaj jest objawem stanu zapalnego dróg oddechowych. Pomocne w diagnostyce może być określenie charakteru plwociny: ropna (zakażenie), z domieszką krwi (zakażenie, gruźlica, krwawienie pęcherzykowe). Kaszel szczekający świadczy o zapaleniu krtani, a uporczywe napady kaszlu z charakterystycznym „pianiem”, prowadzące do wymiotów, to zazwyczaj krztusiec.

Objawy dodatkowe

Jeśli kaszlowi towarzyszy gorączka, katar, ból gardła, czasem wysypki skórne, obraz świadczy o infekcji. Natomiast AZS i objawy alergicznego nieżytu nosa mogą towarzyszyć astmie oskrzelowej.

Kiedy do lekarza?

  • gdy kaszle noworodek lub niemowlak – im młodsze dziecko, tym konsultacja pilniejsza;
  • gdy kaszlowi towarzyszy duszność, utrudnione oddychanie;
  • gdy kaszel pojawia się nagle i jest połączony z krztuszeniem (ciało obce);
  • gdy kaszel jest tylko jednym z objawów: dziecko ma gorączkę, kaszle przez sen, jest osłabione, oddychanie jest utrudnione;
  • gdy mokry kaszel utrzymuje się 3-4 tygodnie;
  • gdy kaszel może oznaczać alergię, jeszcze nie zdiagnozowaną.

Leczenie kaszlu suchego

Wskazania do stosowania leków przeciwkaszlowych są ograniczone tylko do epizodów kaszlu męczącego, uporczywego, bez wydzieliny. Biorąc pod uwagę nieumiejętne rozpoznawanie kaszlu przez rodziców, trzeba być czujnym, proponując tego typu leki. Czasem skuteczne będzie działanie niefarmakologiczne, jak inhalacje solą fizjologiczną, albo stosowanie olejków eterycznych (wcieranych w maści lub z wazeliną w klatkę piersiową). Należy jednak pamiętać, że olejki eteryczne mogą podrażniać drogi oddechowe, szczególnie u małych dzieci i u astmatyków, zwiększając kaszel. Konieczne jest przestrzeganie wieku proponowanego na opakowaniach leku przez producenta. Również słodkie syropy, powlekające błonę śluzową i punkty kaszlowe były w niektórych badaniach skuteczne. Łagodziły podrażnienia, zmniejszały nasilenie kaszlu, zwłaszcza nocnego, nie powodowały działań ubocznych. Autorzy rekomendacji podkreślają również skuteczność miodu, którego działanie przeciwkaszlowe było w badaniach porównywalne z dekstrometorfanem. Miód nie powinien być stosowany u niemowląt, ze względu na ryzyko botulizmu.

Terapia farmakologiczna:

  • ewodropropizyna – wykazuje działanie obwodowe poprzez hamowanie czynności i wydzielania neuropeptydów z włókien C, będących składową łuku odruchowego kaszlu; hamuje skurcz oskrzeli wywołany histaminą, serotoniną i bradykininą; lek ma bardzo dobry profil bezpieczeństwa, a jego skuteczność została potwierdzona w badaniach klinicznych; w Polsce zarejestrowana do stosowania po ukończeniu 2. r. ż.
  • butamirat – jest nieopioidowym lekiem o działaniu ośrodkowym, w niewielkim stopniu rozkurcza też oskrzela, wskazany dla dzieci powyżej 2. miesiąca życia
  • dekstrometorfan – nieopioidowy lek działający ośrodkowo; mechanizm jego działania polega na hamowaniu receptorów NMDA, aktywujących kanały wapniowe; siła działania i tolerancja wyższa w porównaniu z kodeiną, wskazany powyżej 6. r. ż.; w przypadku przedawkowania możliwe są iluzje wzrokowe, uczucie przyspieszenia lub spowolnienia czasu, uczucie opuszczenia własnego ciała; przez wielu pacjentów nadużywany
  • kodeina – działa ośrodkowo – na receptory kaszlu w rdzeniu przedłużonym, jako lek opioidowy może powodować uporczywe zaparcia i uzależnienie; depresja ośrodka oddechowego może pojawić się u małych dzieci; można stosować od 12 r. ż.

mgr farm. Anna Skórka

Druga część artykułu: „Leczenie kaszlu produktywnego”.

Bibliografia:

  1. http://www.termedia.pl/Rekomendacje-postepowania-diagnostyczno-terapeutycznego-w-kaszlu-u-dzieci-dla-lekarzy-POZ,98,28953,1,0.html
  2. Krzysztof Piwowarczyk, Ilona Ślugaj: „Kodeks leczenia twojego dziecka. Leki bez recepty 2009”; MediCodex, Warszawa 2008